Νέα
7/5/2017
Περί Γραφής: Το Σεξ στη Λογοτεχνία (Περισσότερο ή Λιγότερο Φανταστική)
Τι είναι, και τι δεν είναι, η πορνογραφία· πώς να γράφεις ερωτικές σκηνές· και πόσο αποκλίνουσες μπορούν να είναι.
Θα σας περιγράψω μια ιστορία πορνογραφικού περιεχομένου: Ο ήρωάς μας – ένας βάρβαρος – και οι τρεις σύντροφοί του διασχίζουν διάφορους αφιλόξενους τόπους για να φτάσουν στον Τύμβο των Μαύρων Γιγάντων όπου θα βρουν το Σπαθί της Φωτιάς για να νικήσουν τον δαίμονα που απειλεί τη φυλή τους. Στον δρόμο, ο βάρβαρος και οι σύντροφοί του περνάνε από ένα σκοτεινό δάσος όπου τελώνια τούς επιτίθενται και ο συγγραφέας μάς περιγράφει με εξονυχιστικές λεπτομέρειες όλες τις μάχες (τα χτυπήματα, τα αίματα, το πώς πηδάνε και πώς κουνάνε τα όπλα τους – και τα λοιπά). Μετά, οι ήρωές μας περνάνε από ένα στενό ορεινό πέρασμα όπου τους επιτίθενται ληστές, και ο συγγραφέας, ξανά, μας περιγράφει τη συμπλοκή με εξονυχιστικές λεπτομέρειες. Ύστερα από το πέρασμα, οι σύντροφοι φτάνουν σε μια πόλη όπου, αφού κλείνουν δωμάτια σ’ένα πανδοχείο, περιπλανιούνται στην αγορά και εκεί δέχονται επίθεση από κλέφτες, η οποία μας περιγράφεται ξανά με όλες τις λεπτομέρειες και όλο τον χαλασμό που συμβαίνει στην αγορά. Η ιστορία συνεχίζεται κατά τον ίδιο τρόπο, με πολλές αναλυτικές περιγραφές μαχών.
Οι μάχες γίνονται για τη χαρά της μάχης. Γίνονται, και περιγράφονται όπως περιγράφονται, για τον αναγνώστη που θέλει να διαβάζει μάχες – ήρωες να χτυπιούνται με τέρατα και με κακούς. Αυτό είναι το βασικό θέμα. Τα άλλα όλα είναι για να γεμίζουν την ιστορία με κάτι. Ο αναγνώστης διαβάζει περιμένοντας να φτάσει στην επόμενη σκηνή όπου γίνεται ακόμα μια – ενθουσιαστική, ελπίζει – μάχη.
Αυτό λέγεται πορνογραφία. Γιατί; Επειδή απλά περιμένεις να διαβάσεις την επόμενη σκηνή με μάχη. Είναι πορνογραφία της μάχης. Η μόνη διαφορά που έχει η «κανονική» πορνογραφία είναι ότι περιμένεις να διαβάσεις την επόμενη ερωτική σκηνή.
Υπάρχουν διαφόρων ειδών πορνογραφίες. Όταν μια ιστορία είναι γραμμένη όχι για την ίδια την ιστορία και για τους χαρακτήρες αλλά για συγκεκριμένα – φετιχιστικά, θα μπορούσες να τα αποκαλέσεις – επεισόδια, τότε αυτό είναι, κατά βάση, πορνογραφία.
Τι άλλα είδη πορνογραφίας μπορεί να υπάρξουν εκτός από το πορνό του έρωτα και το πορνό της μάχης; Οτιδήποτε, βασικά. Πορνογραφία με μαχητικά αεροπλάνα, πορνογραφία με μεγάλες μάχες στρατών, πορνογραφία με μάγους που εξαπολύουν πανίσχυρα ξόρκια, πορνογραφία με τέρατα που παρουσιάζονται ξαφνικά και καταβροχθίζουν ανθρώπους, πορνογραφία με βαρετές μικροαστικές καθημερινότητες...
Οτιδήποτε γράφεται απλά και μόνο για να ικανοποιεί, επανειλημμένα, ένα συγκεκριμένο φετιχιστικό γούστο είναι πορνογραφία.
Το σεξ δεν είναι παρά ένα είδος αυτής της κατάστασης. Όπως επίσης και η ερωτική σκηνή δεν είναι παρά ακόμα μία σκηνή, σαν οποιαδήποτε άλλη. Δεν είναι ανάγκη να είναι πορνογραφία επειδή είναι περιγραφική, όπως δεν είναι ανάγκη και μια σκηνή μάχης να αποτελεί «πορνογραφία» επειδή εμφανίζεται κάπου μέσα σε μια ιστορία. Πορνογραφία είναι μόνο οι διαδοχικές επαναλήψεις του ίδιου φετιχιστικού μοτίβου.
Ή, τουλάχιστον, αυτός είναι ο δικός μου ορισμός για την πορνογραφία. (Ο καθένας φαίνεται να έχει και τον δικό του ορισμό, εξάλλου.)
Το ερώτημα, συνήθως, που τίθεται σε μια λογοτεχνική ιστορία είναι αν θα περιλάβεις ερωτικές σκηνές, ή αν θα τις περιγράφεις, και σε τι βαθμό. Το μόνο που κάνει τις ερωτικές σκηνές τόσο «ιδιαίτερες» είναι το ότι ζούμε σε μια κοινωνία που τις βλέπει ως ταμπού. (Και ίσως και τη βία, αλλά αυτή σε λιγότερο βαθμό – για κάποιο λόγο.) Πολλές φορές, όσοι γράφουν λογοτεχνία αναρωτιούνται: Μα, αν γράψω μια τέτοια σκηνή, τι θα σκεφτούν για εμένα; Αυτό είναι πρόβλημα, γιατί δεν σε αφήνει να εκφραστείς ελεύθερα. Ή μπορεί κάποιος, κάνοντας σχολιασμό για μια ιστορία, να πει: Αναρωτιέμαι αν ο/η συγγραφέας τα κάνει αυτά που γράφει! αναφερόμενος σε παράξενες ή ακραίες ερωτικές σκηνές. Φυσικά, αυτά είναι ανοησίες. Στη λογοτεχνία δεν γράφουμε μόνο για πράγματα που κάνουμε εμείς οι ίδιοι. Θα ήταν πολύ βαρετό· κι εξάλλου η λογοτεχνία είναι εκ φύσεως υπερβατική. Αν εγώ έκανα αυτά που γράφω, τότε θα ήμουν από εκπαιδευτής γατών μέχρι αλεξιπτωτιστής...
Το καλύτερο, λοιπόν, που νομίζω πως έχουν να κάνουν οι λογοτέχνες είναι να αγνοούν τα οποιαδήποτε ταμπού και να γράφουν όπως πιστεύουν. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα να έχουν πολλές ερωτικές σκηνές, ούτε να περιγράφουν αναλυτικά όλες τις ερωτικές σκηνές. Σημαίνει να γράφουν όπως πιστεύουν, με όσες ερωτικές σκηνές θέλουν, γραμμένες σύμφωνα με την προσωπική τους αισθητική. Μη δίνεις σημασία στις σαχλαμάρες του Χόλιγουντ ή (αλίμονο!) σε τίποτα τσόντες τρίτης κατηγορίας· γράψε τις προσωπικές σου φαντασιώσεις. Όχι απαραίτητα τα πράγματα που θα ήθελες να κάνεις, ή που έχεις κάνει, αλλά όλα εκείνα που μπορείς να διανοηθείς.
Όπως είπα παραπάνω, το θέμα του σεξ είναι ταμπού, και είμαι βέβαιος ότι ήδη κάποιοι θα έχουν αρχίσει να με βρίζουν. Κακώς, όμως. Στη λογοτεχνία, το σεξ δεν είναι παρά ένα στοιχείο όπως και οτιδήποτε άλλο. Μπορεί είτε να βελτιώσει μια ιστορία, είτε να οικοδομήσει μια ιστορία, είτε να χαλάσει τελείως μια ιστορία. Αλλά αυτό ισχύει και για οποιοδήποτε άλλο στοιχείο...
Αν δεν αισθάνομαι καλά να γράφω ερωτικές σκηνές, πρέπει σώνει και καλά να τις συμπεριλαμβάνω; Φυσικά και όχι. Μπορείς να γράψεις μια άψογη ιστορία χωρίς καθόλου σεξ. Εννοείται αυτό. Αλλά εννοείται, επίσης, και αντίθετο.
Το θέμα είναι πως, όπως οποιαδήποτε άλλη σκηνή, έτσι και η ερωτική σκηνή πρέπει να συμβάλλει σε κάτι μέσα στην ιστορία που γράφεις. Και τα πιο συνηθισμένα πράγματα στα οποία μπορεί να συμβάλλει είναι τα εξής: (α) να δείχνει κάτι για τους χαρακτήρες (για την προσωπικότητά τους, για τα γούστα τους), (β) να προωθεί κάπως την πλοκή, ή (γ) να δημιουργεί μια κάποια ατμόσφαιρα. Το τελευταίο είναι αρκετά γενικό και υποκειμενικό, το ξέρω· αλλά δεν μπορεί τα πάντα να μπαίνουν σε καλούπια.
Οι τρόποι για να γράψεις μια ερωτική σκηνή είναι διάφοροι. Τέσσερις είναι οι βασικότεροι:
(α) Δεν περιγράφεις καθόλου την ερωτική σκηνή. Την αφήνεις να υπονοηθεί, όπως σ’εκείνες τις παλιές ταινίες που ο ήρωας και η ηρωίδα φιλιούνται, ξαπλώνουν στο χορτάρι του δάσους, και η εικόνα σβήνει.
(β) Περιγράφεις τα συναισθήματα του ενός χαρακτήρα ή και των δύο. Δεν γράφεις τι κάνουν τα σώματα, μόνο σκέψεις και αισθήσεις.
(γ) Περιγράφεις την ερωτική σκηνή σαν να την έβλεπες σε ταινία, σαν να την έβλεπες να διαδραματίζεται μπροστά σου, περιλαμβάνοντας και όσα συναισθήματα και σκέψεις των χαρακτήρων νομίζεις. Αυτό, εσφαλμένα, πολλοί το λένε «πορνογραφία» συνήθως, εννοώντας το πάντα ως κάτι το κακό ή αντιαισθητικό.
(δ) Περιγράφεις την ερωτική σκηνή με τρόπο σουρεαλιστικό/μεταφορικό. Αυτό είναι κάτι που παλιότερα νομίζω ότι συνηθιζόταν περισσότερο· τώρα δεν ξέρω πόσοι συγγραφείς το χρησιμοποιούν. Για παράδειγμα, αντί να γράφεις τι όντως συμβαίνει, περιγράφεις πώς δύο φλόγες στριφογυρίζουν η μία γύρω από την άλλη· ή περιγράφεις πώς η θάλασσα φουσκώνει και ανταριάζει και γαληνεύει τελικά. Ομολογουμένως, έχει μια κάποια ενδιαφέρουσα αισθητική, αν και προσωπικά δεν έχει τύχει ακόμα να το χρησιμοποιήσω.
Την ερωτική σκηνή, έχε πάντα στο μυαλό σου, δεν τη γράφεις για να σοκάρεις. Δεν τη γράφεις για να το παίξεις απελευθερωμένος/η. Δεν τη γράφεις για να πουλήσεις μούρη ή για να κινήσεις το ενδιαφέρον. Τη γράφεις επειδή πιστεύεις ότι ταιριάζει σ’εκείνο το σημείο της ιστορίας σου.
Υπάρχουν βιβλία που είναι καθαρά πορνογραφικά. Τα πράγματα που λέω εδώ δεν είναι για όταν θέλεις να γράψεις ένα τέτοιο βιβλίο. Αν θέλεις να γράψεις ένα τέτοιο βιβλίο, απλά βάζεις τη μία ερωτική σκηνή μετά την άλλη, με λίγα γεγονότα να συμβαίνουν ενδιάμεσα. Σε ένα τέτοιο βιβλίο το θέμα είναι το σεξ, και το διαβάζει κάποιος για φετιχιστικούς λόγους.
Αυτά που λέω εδώ είναι για όταν θέλεις να γράψεις μια ιστορία ισορροπημένη όσον αφορά τα στοιχεία της.
Το ίδιο ισχύει και για το «πορνό της μάχης», όπως ανέφερα παραπάνω, και για κάθε άλλου είδους «πορνό». Αυτές δεν είναι ιστορίες με ισορροπημένα τα λογοτεχνικά στοιχεία· είναι φετιχιστικές. Είναι τελείως άλλο πράγμα.
Οι καλές ιστορίες, κατά τη γνώμη μου, δεν είναι οι φετιχιστικές. Είναι αυτές που γράφονται με φυσικό τρόπο. Δεν θέλω να σνομπάρω τις φετιχιστικές ιστορίες – αναμφίβολα, έχουν τη θέση τους μέσα στο λογοτεχνικό φάσμα – αλλά δεν είναι αυτές που εμένα προσωπικά με ενδιαφέρουν, είτε ως συγγραφέα είτε ως αναγνώστη.
*
Πόσο αποκλίνουσες από το κανονικό σεξ μπορούν να είναι οι ερωτικές σκηνές στη λογοτεχνία;
Τι θα πει «κανονικό» σεξ; Σοβαρέψου... Απλώς υπάρχει ένα όριο μέχρι το οποίο αισθανόμαστε πως τα πάντα είναι εντάξει, είναι «ομαλά», και από κει και πέρα, όσο απομακρυνόμαστε, τα πάντα αρχίζουν να γίνονται ολοένα και περισσότερο «ανώμαλα». Είναι κοινωνικό θέμα, ουσιαστικά, αλλά αυτό το άρθρο δεν κάνει κοινωνικό σχολιασμό...
Στη λογοτεχνία έχουν πιο πολύ ενδιαφέρον οι αποκλίνουσες ερωτικές σκηνές. Οι συνηθισμένες ερωτικές σκηνές συχνά μάς φαίνονται διαδικαστικές ή ανούσιες. Αυτό συμβαίνει με όλα τα πράγματα στη λογοτεχνία. Έχω ξαναγράψει ότι η λογοτεχνία είναι εκ φύσεως υπερβατική. Το ίδιο ισχύει και για το λογοτεχνικό σεξ. Είναι υπερβατικό. Αν δεν είναι, μας αφήνει αδιάφορους. Δεν έχει κανένα νόημα να περιγράφεις ερωτικές σκηνές που είναι συνεχώς ίδιες ή αναμενόμενες. Είναι σαν να θες να περιγράψεις πώς ένας άνθρωπος οδηγεί το αυτοκίνητό του προς το σπίτι του μετά τη δουλειά. Το περιγράφεις; Συνήθως δεν το περιγράφεις και πολύ. Απλά λες Πήρε το αυτοκίνητό του και γύρισε σπίτι. Με την ίδια λογική θα έγραφες Μετά το δείπνο, έκαναν έρωτα, όταν κάτι το όχι και τόσο ιδιαίτερο συμβαίνει.
Αυτό δεν ισχύει, βέβαια, για όλες τις περιπτώσεις στη λογοτεχνία. Ούτε για το σεξ ούτε για οτιδήποτε άλλο. Μπορεί να περιγράψεις πώς ένας άνθρωπος, εκείνη τη συγκεκριμένη ημέρα, ήρθε στο σπίτι του μετά τη δουλειά, ακόμα κι αν τίποτα το ιδιαίτερο δεν συμβαίνει στον δρόμο. Αλλά δεν έχει νόημα να περιγράφεις συνέχεια τέτοιες τελείως διαδικαστικές σκηνές.
Στην αφήγηση είθισται να περιγράφουμε τα πράγματα που ξεχωρίζουν, που ξεφεύγουν από το συνηθισμένο και το επαναλαμβανόμενο. Αλλιώς, ποιο το ενδιαφέρον;
Ναι αλλά πόσο αποκλίνουσες μπορούν να είναι οι ερωτικές σκηνές;
Όσο αποκλίνουσες θέλεις. Όμως, από ένα σημείο και μετά, ίσως να σοκάρεις ακόμα και τον ίδιο σου τον εαυτό. Και ίσως ν’αξίζει τον κόπο.
Και πόσο μεγάλη πρέπει να είναι η περιγραφή μιας ερωτικής σκηνής;
Από μία λέξη (ερωτοτροπούσαν, χαϊδεύονταν, συνουσιάζονταν, πηδιόνταν, γαμιόνταν – αναλόγως πόσο χυδαίο ύφος θέλεις ν’ακολουθείς) μέχρι αρκετές σελίδες (μπλα μπλα μπλα μπλα μπλα-μπλα-μπλα-μπλα-μπλαμπλαμπλαμπλα... και τελικά κοιμήθηκαν – ή έμειναν ξύπνιοι). Το τελευταίο, πάντως, δεν ενδείκνυται, εκτός αν ποντάρεις στην πορνογραφία ή αν η συγκεκριμένη σκηνή είναι τόσο σημαντική για την ιστορία σου.
Κάποια χρήσιμα πράγματα για να έχεις υπόψη στις ερωτικές σκηνές: αφή, οσμή, όραση, φωνή, διάφορα «φετιχιστικά» αντικείμενα (ρούχα, κοσμήματα, όπλα, τσιγάρα, ποτά, ναρκωτικά, ποιήματα, μυθιστορήματα, τραγούδια), διάλογος (η ερωτική σκηνή μπορεί να περιλαμβάνει και διάλογο, φυσικά), αίσθηση του χρόνου, ενοχές, ταμπού.
Κάποια βιβλία που νομίζω πως οι ερωτικές τους σκηνές έχουν ενδιαφέρον χωρίς να είναι πορνογραφία: Kushiel’s Dart (και οι συνέχειές του), A Song of Ice and Fire, Illuminatus Trilogy, Against the Day (αν και κάποιες σκηνές εδώ παραήταν ακραίες, ακόμα και για τα δικά μου γούστα), Helliconia. Δεν είναι τυχαίο που αναφέρω βιβλία τα οποία είναι τελείως διαφορετικά μεταξύ τους.
(ΣημείωσηΣημείωση για τα Περί Γραφής 
Αν είσαι φυσιολογικός αναγνώστης δε χρειάζεται να διαβάσεις αυτό το κομμάτι. Αν είσαι από εκείνους που θα σκεφτούν «Και ποιος νομίζει ότι είναι αυτός που θα μιλήσει για τη συγγραφή;», ή «Πολύ σπουδαίος δεν την έχει δει για να μας λέει πώς θα γράφουμε;», ή κάτι παρόμοια κολακευτικό για το άτομό μου, τότε είσαι το Πράσινο Ανθρωπάκι, και μπορείς να συνεχίσεις να διαβάζεις. Αγαπητό Πράσινο Ανθρωπάκι, Στα Περί Γραφής μιλάω για ορισμένες από τις συγγραφικές μου εμπειρίες, και δίνω κάποιες συμβουλές ή κατευθυντήριες γραμμές για νέους (όχι, απαραιτήτως, ηλικιακά) συγγραφείς. Δεν είναι τίποτα περισσότερο από αυτό: εμπειρίες, σκέψεις, συμπεράσματα. Το διαβάζεις, κι αν πιστεύεις ότι σου λέει κάτι ενδιαφέρον, έχει καλώς· αν πιστεύεις ότι δε σ'ενδιαφέρει, ή αν διαφωνείς κάθετα, το αγνοείς. Τουλάχιστον, αυτό κάνω εγώ όταν διαβάζω παρόμοια άρθρα: αν θεωρώ ότι λέει κάτι ενδιαφέρον, το διαβάζω με ευχαρίστηση· αν θεωρώ ότι δεν με ενδιαφέρει, το αγνοώ. Να το έχεις αυτό υπόψη σου όταν διαβάζεις τα Περί Γραφής. Δεν είναι δεσμευτικά, ούτε κανένας νόμος· είναι, απλώς, μερικές σκέψεις, γνώμες, και εμπειρίες μου. για τα Περί Γραφής.)
